SLAPEND RIJK DOOR GOED GEDRAG

Goed gedrag wordt in Nederland beloond met geld, cadeaubonnen of extra vrije dagen. Zoals je honden een koekje geeft. Belonen is echter niet voor alle problemen de juiste oplossing. "De Nederlandse samenleving verhuftert en dat los je niet op met cadeautjes."

Door Annemieke Kooper

Weer of geen weer, nog donker of al licht, iedere dag fietst David Wessels (26) 'vele kilometers' naar college. Sportief, maar ook een logische keuze, meent de student. "Met de auto sta je uren in de file en de trein brengt je van een plek waar je niet bent naar een plaats waar je niet wilt zijn. Als meer mensen dat zouden inzien, zou de wereld een stuk gezonder zijn."

Dat moeten we de mensen duidelijk maken, dachten ook het ministerie van Verkeer en Waterstaat, de gemeente Amsterdam en de Fietsersbond. Om meer mensen te stimuleren de auto te laten staan, kon iedereen die eind september met de fiets naar werk of studie in de hoofdstad ging een week lang vijf euro per dag verdienen. Een actie die er volgens pontwachter Michel Kuil toe leidde dat 'niet minder auto's maar wel meer fietsers' gebruik maakten van de Hempont, een van de twee veerboten waar fietsers zich die week moesten laten registreren om het geld te kunnen innen. "De overheid vergeet nog wel eens dat mensen echt niet voor hun lol in de file staan. Veel van hen kúnnen niet met de fiets naar het werk. Met vijf euro krijg je ze heus niet opeens de auto uit."

De fietscampagne is slechts één van de acties waarmee overheden en particuliere organisaties goed gedrag proberen te stimuleren. Door een beloning in het vooruitzicht te stellen, hopen ze dat 'minder goed gedrag' achterwege blijft. Zo krijgen autoforensen die minstens drie keer per week in de spits over de A2 rijden en de file willen mijden drie maanden lang een treintrajectkaart. In Enschede worden twee veelplegers sinds augustus niet langer constant door de politie voor de voet gelopen, als beloning omdat ze een jaar lang geen strafbare feiten hebben gepleegd. In Venlo ging in 2004 het 'geld voor geen geweld'-project van start. Wordt daar in een wijk jaarlijks voor minder dan 40.000 euro vernield, dan betalen de gemeente en woningcorporaties leuke activiteiten en voorzieningen voor de bewoners. Op Prinsjesdag stelde minister Wouter Bos van Financiën dat alle hardwerkende ouders worden beloond. Zij gaan er komend jaar het meest op vooruit, beloofde hij.

Het past volledig in onze cultuur, stelt Bas Levering, pedagoog aan de Universiteit Utrecht. "In Nederland belonen we liever goed gedrag dan dat we 'fout' gedrag afstraffen. We hebben altijd een hekel gehad aan slaan. Lijfstraffen op school bestaan hier al sinds 1900 niet meer. In Engeland is dat pas zo'n vijftien jaar verboden; of ga maar eens op een Franse camping staan. Daar gaan ze heel wat hardhandiger met hun kinderen om dan in Nederland."

Niet alleen cultuur speelt een rol in de keuze voor straffen of belonen. Onderzoek wijst uit dat belonen nu eenmaal beter werkt dan berispen. "Straf voorkomt vaak niet dat mensen weer in hun oude foute gewoonten vervallen", vertelt de pedagoog. "Het kan soms zelfs averechts werken. Ook het verhogen van straffen heeft geen zin. Mensen wennen eraan en dan is het effect ervan meteen weg. In landen waar de doodstraf nog wordt toegepast worden echt niet minder moorden gepleegd dan in landen waar ze dat niet hebben."

EFFECT

Volgens Levering zorgen straffen slechts af en toe voor een blijvende positieve gedragsverandering. "Pas als iets echt heel veel indruk maakt, kan een straf het gewenste effect hebben. In alle andere gevallen zien mensen het incasseren van straf als het afkopen van schuld. Een boete voor te hard rijden leert mensen niet om zich aan de maximumsnelheid te houden. Ze leren dat ze in de buurt van flitspalen niet te snel moeten rijden. Daar blijft het ook bij."

De overheid denkt dat je mensen bij wijze van spreken een worst moet voorhouden en dat ze dan pas echt doen wat je wilt, lacht Levering. Hij vergelijkt het met het opvoeden van kinderen en honden. "Zo nu en dan leer je ze ongewenst gedrag af met een straf. Wil je goed gedrag versterken dan geef je ze een koekje. Bij volwassenen is het niet anders. Zolang zij niet het idee hebben dat ze worden gemanipuleerd, kan je ook hen aardig sturen. Alleen moet je bij hen niet meer aankomen met zoetigheid. Daar krijg je ze echt de auto niet mee uit."

Er zijn bedrijven die een aantal extra vrije dagen of een continuïteitsbonus uitkeren aan werknemers die niet zomaar ziek thuisblijven. In Amerika kennen ze het al jaren en in Nederland werkt naar schatting één procent van alle bedrijven met deze methode om het ziekteverzuim terug te dringen. Het werkt uitstekend, meent Ingrid Doeswijk, coördinator personeelsbeleid bij Ons Tweede Thuis, een stichting voor mensen met een verstandelijke beperking. Sinds de invoering van een kwartaalbonus in 1996 en een jaarbonus in 2006, zag de stichting haar ziekteverzuim met enkele procenten afnemen. "Het personeel is veel creatiever geworden in het omgaan met verzuim", merkt Doeswijk. "Om de bonus niet kwijt te raken nemen ze een vrije dag, ruilen ze onderling diensten of nemen ze een aspirientje wanneer ze een beetje hoofdpijn hebben. Ze blijven niet extra lang thuis om uit te zieken."

Belonen kan werken, beaamt Frits Spangenberg, socioloog en oprichter van onderzoeksbureau Motivaction. Echt effectief is het volgens hem vooral in landen waar veel mensen heel weinig hebben. Spangenberg herinnert zich een bezoek aan een Braziliaanse sloppenwijk waar al het afval overal op straat lag. Toen een appel of tomaat als beloning werden uitgeloofd voor iedereen die een volle vuilniszak afval kwam inleveren, waren de straten in mum van tijd schoon.

Belonen is zeker niet voor alle problemen een goede oplossing, benadrukt Spangenberg. "De Nederlandse samenleving verhuftert en dat los je niet op met cadeautjes", zegt hij. "Vroeger kon je een vervelend kind nog eens een draai om de oren geven zonder dat je voor kindermishandeling werd aangeklaagd. Nu mogen we alleen maar zwijgen en de rotjochies hun gang laten gaan. Daar moet de overheid dus gewoon hard tegen optreden, maar dat doet ze niet. Ze is te naïef en laf geworden."

Spangenberg ziet dat vrouwen door 'ettertjes' worden uitgescholden, dat diezelfde jongens hun middelvinger opsteken tegen de politie en dat die dat tot voor kort zomaar door de vingers zag. Hij wijst op de buschauffeurs in Gouda die werden bedreigd door Marokkaanse jongeren. Die jongeren worden dan wel niet beloond als ze zich weten te gedragen, "maar ook niet hard genoeg gestraft", meent hij.

NORMAAL

"Er is een grote groep mensen die zich sowieso wel gedraagt. Die geen beloning maar ook geen straf nodig heeft om normaal te doen. Die moraal heeft niet iedereen. Sommigen moeten actief worden bijgestuurd. Je kunt wel een bord ophangen met daarop: 'Verboden vrouwen uit te schelden', maar dat helpt niet. Je moet per groep bekijken hoe je goed gedrag kan stimuleren, of straffen of belonen beter werkt."

Marokkanen komen uit een 'machocultuur', zegt Spangenberg. "Gezag is bij hen heel belangrijk. Zij moeten constant weten wie de baas is. Alleen zo kan hun gedrag worden beïnvloed." Volgens hem past belonen daar niet bij. "Daarmee kweek je geen braveriken maar juist verwende jongetjes die blijven klieren. Vervelende Marokkanen moeten net als alle andere overtreders worden gestraft. Zo simpel is het."

Toch ziet de socioloog dat in Nederland langzaam een omslag plaatsvindt. Volgens Spangenberg is de invoering van het rekeningrijden in 2011 een van de eerste tekenen dat het ook tot de overheid doordringt dat niet alleen door belonen goed gedrag is af te dwingen. "Het duurt niet lang meer voordat we ons zo aan elkaar ergeren dat we op straat weer wat durven te zeggen van asociaal gedrag."

Spangenberg voorziet een tijdperk waarin 'we vervelende jongetjes wel weer een mep durven te geven'. Een tijd waarin lijfstraffen weer zijn toegestaan en men andermans kinderen weer mag terechtwijzen. Spangenberg: "De escalerende samenleving gaat vanzelf die kant op."

Belonen zal altijd wel blijven bestaan, voorspelt hij. "We moeten alleen uitkijken dat we niet verder doorslaan. Belonen is een methode die je vooral gebruikt om minkukels, verslaafden, honden en kinderen iets te leren. Doel daarbij is dat je uiteindelijk geen beloning meer nodig hebt om hen goed gedrag te laten vertonen."

Het is wel heel treurig dat iedereen tegenwoordig voor normaal gedrag moet worden beloond, constateert Spamgenberg met verontwaardiging. "Bovendien bestaat daarbij het gevaar dat mensen straks alleen nog iets sociaal wenselijks doen wanneer ze er iets voor krijgen. Dat werknemers hun werkgever vragen: 'Hoeveel bied je als ik ga fietsen?' Of dat we iedereen belonen die geen diefstal pleegt. Als we niet uitkijken worden we hebberds die slapend rijk worden. Bijna dan, want je moet er blijkbaar wel voor fietsen."

Terwijl een groepje fietsers vlak voor het vertrek van de Hempont als aasgieren op het fietscheckpoint afstormt, loopt David Wessels grijnzend de veerboot op. Hij is inmiddels twintig euro rijker en niet omdat hij de auto daarvoor speciaal heeft laten staan. Ach, verzucht de student. "Ik heb een nieuwe fietsketting nodig. Dan is dit mooi meegenomen."

(Bron: GPD - 17-10-2008)